MES nedir, ERP’den farkı ne? Üretim yürütme sistemi sahadan anlatım
MES (Manufacturing Execution System, üretim yürütme sistemi), iş emrinin sahada nasıl yürüdüğünü anlık olarak izleyen ve kayda alan yazılım katmanıdır: hangi makinede ne üretildi, ne kadar durdu, ne kadar fire çıktı, hangi parti hangi malzemeyle üretildi. ISA-95 standardında ERP (4. seviye) ile makineler (0–2. seviyeler) arasında, 3. seviyede yer alır.
MES sistemi nedir?
ERP size ne üretmeniz gerektiğini söyler: sipariş geldi, iş emri açıldı, malzeme ayrıldı. Ama o iş emri sahaya indiğinde ne olduğunu ERP bilmez. Makine ne zaman başladı, kaç kez durdu, neden durdu, kaç sağlam kaç hatalı parça çıktı; bunlar sahada olur ve çoğu zaman kâğıda, Excel’e ya da ustanın hafızasına yazılır.
MES bu boşluğu dolduran katman. İş emrini ERP’den alır, sahada nasıl yürüdüğünü olduğu anda kaydeder ve sonucu tekrar ERP’ye bildirir. Literatürde üretim yürütme sistemi ya da üretim yönetim sistemi olarak geçer; son yıllarda daha geniş kapsamıyla MOM (Manufacturing Operations Management, üretim operasyonları yönetimi) adı da kullanılıyor.
MES ile ERP arasındaki fark nedir?
İkisi birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı. Farkı şöyle özetleyebiliriz:
- Zaman ölçeği: ERP gün, hafta ve ay ile düşünür. MES dakika ve saniye ile.
- Odak: ERP sipariş, stok, satın alma, muhasebe ve maliyetle ilgilenir. MES iş emrinin sahadaki yürüyüşüyle.
- Veri kaynağı: ERP’ye veri çoğu zaman ofisten, elle girilir. MES’e veri makineden, barkoddan, tabletten olduğu anda gelir.
- Soru: ERP “Ne üretmeliyiz, ne kadar malzeme lazım?” sorusuna cevap verir. MES “Şu anda ne üretiyoruz, neden durduk?” sorusuna.
- Kullanıcı: ERP’yi planlama, satın alma ve muhasebe kullanır. MES’i operatör, vardiya amiri ve üretim müdürü.
ISA-95 nedir? MES’in yeri
ISA-95 (ANSI/ISA-95), işletme sistemleri ile üretim kontrol sistemleri arasındaki bağlantıyı tanımlayan uluslararası standart. Üretimi beş seviyeye ayırıyor:
- Seviye 0: Fiziksel üretim süreci.
- Seviye 1: Sensörler ve eyleyiciler.
- Seviye 2: Kontrol sistemleri (PLC, SCADA, HMI).
- Seviye 3: Üretim operasyonları yönetimi, yani MES.
- Seviye 4: İşletme planlama ve lojistik, yani ERP.
MES sistemi nasıl çalışır? Temel işlevleri
MESA International’ın tanımladığı on bir işlev (MESA-11) literatürde MES’in kapsamını anlatmak için hâlâ kullanılıyor. Sahada en çok ihtiyaç duyulanları şunlar:
- Üretim takibi: Hangi iş emri, hangi makinede, ne kadar üretildi.
- Duruş ve neden takibi: Makine ne zaman, ne kadar ve neden durdu.
- OEE ve performans analizi: Kullanılabilirlik, performans ve kalite oranları.
- Kalite yönetimi: Kontrol sonuçları, fire ve hatalı ürün kaydı.
- İzlenebilirlik: Hangi parti hangi hammaddeyle, hangi makinede, hangi vardiyada üretildi.
- Detaylı çizelgeleme: İş emirlerinin makinelere ve sıraya göre dağıtılması.
- Doküman yönetimi: İş talimatı ve kontrol formunun sahada tablette açılması.
- Bakım yönetimi: Arıza kaydı, müdahale süresi ve planlı bakım takvimi.
MES yazılımı örnekleri: sahada neye benziyor?
MES deyince büyük, pahalı ve yıllar süren bir proje akla geliyor. Oysa bir KOBİ için MES’in ilk hali çok daha sade olabilir:
- Operatör vardiya başında tabletten iş emrini seçiyor ve üretime başlıyor.
- Makine durduğunda tablet nedeni soruyor: arıza, ayar, malzeme bekleme, operatör yok.
- Üretilen adet makineden ya da barkoddan otomatik sayılıyor.
- Fire ve hatalı ürün nedeniyle birlikte kayda geçiyor.
- Vardiya bittiğinde rapor kendiliğinden oluşuyor; kimse kâğıttan Excel’e veri taşımıyor.
- Ertesi sabah yönetim kokpitinde dünün OEE’si, duruş nedenleri ve fire oranı hazır.
ERP’si olan işletmeye MES gerekir mi?
Çok sık sorulan bir soru. ERP’niz varsa ve üretim tarafında şu cümleleri duyuyorsanız MES ihtiyacı var demektir:
- “ERP’deki üretim rakamı sahadaki gerçeği tutmuyor.”
- “Üretim girişleri ay sonunda topluca yapılıyor.”
- “Makinenin ayda kaç saat durduğunu bilmiyoruz.”
- “Müşteri şikâyetinde hangi partinin hangi malzemeyle üretildiğini bulmak günler sürüyor.”
- “Vardiya raporu kâğıtta, birisi akşam Excel’e geçiriyor.”
ERP’yi değiştirmeden MES kurmak
Burada en sık yapılan hata, sahadaki veri sorununu çözmek için ERP’yi değiştirmeye kalkmak. Yeni ERP projesi aylar sürüyor, maliyeti yüksek ve sahadaki sorun çoğu zaman yine çözülmüyor; çünkü sorun ERP’de değil, sahadan veri toplayan katmanın olmamasında.
Bizim yaklaşımımız mevcut ERP’ye dokunmadan üzerine bir MES katmanı kurmak. İş emri ERP’den okunuyor, sahada yürüyüşü kayda alınıyor, sonuç ERP’ye geri yazılıyor. Böylece ERP’deki rakam sahadaki gerçeği yansıtıyor ve kimse ay sonunda toplu giriş yapmıyor. ERP seçerken dikkat edilmesi gerekenleri de “ERP nasıl satın alınır?” rehberimizde anlattık.
MES seçerken nelere dikkat edilmeli?
- Önce süreci ölçün. Hangi veriye ihtiyacınız olduğunu bilmeden MES seçmeyin.
- Mevcut ERP ile entegrasyonu sorun. Hangi veri, hangi yönde, ne sıklıkla aktarılacak?
- Sahada kim kullanacak, bakın. Operatörün kullanamadığı ekran, ne kadar gelişmiş olursa olsun veri üretmez.
- Mevcut makinelerinizden veri alınabiliyor mu, kontrol edin. Eski makinelerde basit bir sinyal okuma ile başlanabilir.
- Küçük başlayın. Darboğaz bir makine ya da tek bir hat ile pilot yapın, sonucu ölçün, sonra yayın.
- Verinin sahibi siz olun. Abonelik bittiğinde verinizi standart bir formatta alabileceğinizden emin olun.
Sadece yazılım değil
MES kurmak bir yazılım projesi gibi görünse de işin yarısı sahada. Operatör tabletten duruş nedenini girmenin neden önemli olduğunu bilmezse “diğer” seçeneği en çok girilen neden olur ve veri hiçbir şey anlatmaz. Girilen verinin ertesi sabah toplantıda konuşulduğunu, bir aksiyona dönüştüğünü gören operatör ise veriye sahip çıkar.
Siz de sahadaki veriyi ERP’nizi değiştirmeden toplamak isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Videolar
Sık sorulan sorular
MES ne demek, açılımı nedir?
MES, Manufacturing Execution System’in kısaltmasıdır; Türkçede üretim yürütme sistemi ya da üretim yönetim sistemi olarak kullanılır. İş emrinin sahada nasıl yürüdüğünü anlık olarak izleyen ve kaydeden yazılım katmanıdır.
MES ile ERP arasındaki fark nedir?
ERP sipariş, stok, satın alma ve muhasebe ile ne üretilmesi gerektiğini planlar; gün ve hafta ile düşünür. MES ise iş emrinin sahada nasıl yürüdüğünü dakika dakika kaydeder. Birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.
MES sistemi kurmak için ERP’yi değiştirmek gerekir mi?
Gerekmez. MES mevcut ERP’nin üzerine kurulabilir; iş emrini ERP’den okur, sahadaki sonucu ERP’ye geri yazar.
MES kurulumu ne kadar sürer?
Kapsama göre değişir. Tek bir hatta üretim ve duruş takibiyle başlayan bir pilot birkaç hafta içinde çalışır hale gelebilir. Tüm fabrikaya yayılması ve kalite, izlenebilirlik gibi modüllerin eklenmesi aylara yayılır.
Eski makinelerden MES’e veri alınabilir mi?
Çoğu zaman evet. Makinenin çalışıyor ya da duruyor sinyali basit bir donanımla okunabilir; okunamayan bilgiler operatörün tabletten girişiyle tamamlanır.
İlgili hizmet: Dijital dönüşüm