Kanban nedir? Üretimde çekme sistemi ve kanban hesabı
Kanban, Japonca “kart” ya da “görsel işaret” demektir; bir sonraki sürecin ihtiyacı kadar malzemeyi, ihtiyaç duyulduğu anda üretmeyi ve taşımayı sağlayan çekme sisteminin aracıdır. 1950’lerde Taiichi Ohno tarafından Toyota’da, Amerikan süpermarketlerinin raf doldurma mantığından esinlenerek geliştirilmiştir.
Kanban nedir?
Klasik üretimde plan her bölüme ayrı ayrı veriliyor ve her bölüm kendi planına göre üretip bir sonraki bölüme itiyor. Sonuç: bir yerde stok yığılıyor, başka bir yerde malzeme bekleniyor. Literatürde buna itme (push) sistemi deniyor.
Kanbanda ise tersi geçerli. Bir sonraki süreç malzemeyi kullandıkça bir kart boşalıyor, bu kart bir önceki sürece “bu kadar daha üret” sinyali oluyor. Kart yoksa üretim yok. Böylece üretim gerçek tüketime bağlanıyor ve stok kendiliğinden sınırlanıyor. Buna çekme (pull) sistemi deniyor.
Süpermarket mantığı
Ohno’nun ilham kaynağı süpermarket rafıydı. Müşteri raftan bir ürünü alıyor, market sadece alınan kadarını rafa geri koyuyor. Market müşterinin ne alacağını tahmin edip depoyu doldurmuyor; tüketilen kadarını yeniliyor.
Fabrikada da süreçlerin arasına küçük, sınırlı “süpermarketler” kuruluyor. Montaj ihtiyaç duyduğu parçayı süpermarketten çekiyor, boşalan yerin kanbanı da parçayı üreten sürece gidiyor.
Kanban türleri
- Çekme (taşıma) kanbanı: Bir sonraki sürecin bir önceki süreçten ya da süpermarketten ne kadar malzeme çekeceğini gösterir.
- Üretim kanbanı: Bir sürecin ne kadar üretmesi gerektiğini gösterir.
- Tedarikçi kanbanı: Dış tedarikçiye ne zaman, ne kadar malzeme göndereceğini bildirir.
- Sinyal kanbanı: Büyük partilerle çalışmak zorunda olan süreçlerde (pres gibi) stok belirli bir seviyeye düşünce üretimi başlatır.
- Kart yerine boş kasa, zemindeki işaretli alan ya da elektronik sinyal (e-kanban) da kullanılabilir.
Kanban kuralları
Toyota’da kanbanın işlemesi için altı kural tanımlanmış:
- 1. Sonraki süreç, önceki süreçten yalnızca kanbanın gösterdiği kadar malzeme çeker.
- 2. Önceki süreç yalnızca kanbanın gösterdiği kadar ve sırayla üretir.
- 3. Kanban olmadan hiçbir şey üretilmez ve taşınmaz.
- 4. Her kasada ya da parçada mutlaka kanban bulunur.
- 5. Hatalı ürün bir sonraki sürece gönderilmez.
- 6. Kanban sayısı zamanla azaltılır; böylece stok düşer ve gizli sorunlar ortaya çıkar.
Kanban kartı sayısı nasıl hesaplanır?
Literatürde en yaygın kullanılan formül şu: Kanban sayısı = (Günlük talep × Temin süresi × (1 + Güvenlik payı)) ÷ Kasa kapasitesi.
Örnek verelim: Montaj günde 400 parça kullanıyor. Parçanın üretilip süpermarkete gelmesi 0,5 gün sürüyor. Güvenlik payı %20, bir kasaya 50 parça giriyor. Kanban sayısı = (400 × 0,5 × 1,2) ÷ 50 = 240 ÷ 50 = 4,8; yukarı yuvarlayarak 5 kart. Yani sistemde en fazla 5 kasa, 250 parça dolaşıyor.
Burada temin süresinin içinde ayar süresi de var. Ayar uzunsa parti büyür, parti büyüyünce temin süresi ve kanban sayısı da büyür. SMED ile ayar süresini kısaltmak, kanban sayısını ve stoğu doğrudan düşürüyor.
Kanban nasıl kurulur?
- 1. Talebi görece düzenli, sık kullanılan parçalarla başlayın. Çok değişken ve seyrek talepte kanban zorlanır.
- 2. Süpermarket alanını belirleyin ve işaretleyin. Her parçanın yeri, maksimum ve minimum seviyesi belli olsun.
- 3. Kasa kapasitesini sabitleyin.
- 4. Kanban sayısını hesaplayın ve kartları hazırlayın: parça kodu, adı, miktar, nereden nereye.
- 5. Kartların dönüş yolunu tanımlayın: Boşalan kart nereye bırakılıyor, kim ne sıklıkla topluyor?
- 6. Ekibi eğitin ve kuralları uygulayın. Kartsız üretim yapılmasına izin vermeyin.
- 7. Kanban sayısını zamanla azaltın.
Yazılım ekiplerinde kanban panosu
Kanban son yıllarda yazılım ve ofis işlerinde de çok kullanılıyor. Burada kart bir görevi temsil ediyor; pano “Yapılacak, Yapılıyor, Bitti” gibi sütunlardan oluşuyor. En önemli kural devam eden iş sınırı (WIP limiti): Bir sütunda aynı anda belirli sayıdan fazla iş olamıyor. Bu, üretimdeki kanban sayısı sınırının ofisteki karşılığı. Yazılım için kanban yöntemini David J. Anderson sistemleştirdi.
Sadece kart değil
Kanban bir stok kontrol aracı gibi görünüyor ama asıl gücü, sorunları görünür kılması. Kanban sayısı azaldıkça stok azalıyor; stok azaldıkça arıza, uzun ayar, kalite sorunu gibi önceden stokla örtülen sorunlar ortaya çıkıyor. Ohno bunu suyu çekilen bir nehirdeki kayalara benzetiyordu.
Siz de bu konuda destek almak isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kanban ne demek?
Japonca “kart” ya da “görsel işaret” demektir. Üretimde bir sonraki sürecin ihtiyacı kadar malzemeyi, ihtiyaç anında üretmeyi sağlayan çekme sisteminin aracıdır.
Kanban sistemini kim geliştirdi?
Taiichi Ohno, 1950’lerde Toyota’da, Amerikan süpermarketlerinin tüketilen kadar raf doldurma mantığından esinlenerek geliştirdi.
Kanban sayısı nasıl hesaplanır?
Kanban sayısı = (Günlük talep × Temin süresi × (1 + Güvenlik payı)) ÷ Kasa kapasitesi. Sonuç yukarı yuvarlanır.
İtme ve çekme sistemi arasındaki fark nedir?
İtme sisteminde her süreç kendi planına göre üretip bir sonrakine gönderir. Çekme sisteminde ise bir süreç ancak sonraki süreç malzemeyi kullandığında ve kullandığı kadar üretir.
Kanban sadece üretimde mi kullanılır?
Hayır. Yazılım ve ofis işlerinde görevlerin “Yapılacak, Yapılıyor, Bitti” sütunlarında izlendiği kanban panoları da yaygındır; temel kural aynı anda yapılan iş sayısını sınırlamaktır.
İlgili hizmet: Yalın üretim